Author Archives: %s

Brood en Hongerspelen

23 nov 17
Simon Slijkhuis
No Comments

Een van de ‘bestselling books’ van de afgelopen jaren op het gebied van de young adult fictie èn een van de kaskrakers op het witte doek was de trilogie (respectievelijk tetralogie) Hunger Games. Voor de reeks is veel inspiratie geput uit de klassieke oudheid: deels uit de Griekse mythologie, deels uit de Romeinse geschiedenis.

Om met de mythologie te beginnen: in Hunger Games moeten de districten van Panem jaarlijks ieder één jongen en één meisje naar het Capitool sturen, als deelnemers aan de Hongerspelen. Dit eindigt voor de meeste kinderen in een brute dood. Dit motief herkennen we uit de mythe van Theseus. Daarin is Athene gedwongen jaarlijks zeven jongens en zeven meisjes af te staan aan Kreta, waar zij het labyrint moeten betreden als offer voor de Minotauros. Zoals Theseus zich vrijwillig aanbiedt om vervolgens deze banvloek op te heffen, zo biedt Kattniss Everdeen zich aan ter vervanging van haar jongere zusje: ook zij is van plan aan deze onmenselijke onderdrukking een einde te maken.

Hier voelen we meteen waar de sterke aantrekkingskracht zit van ons verhaal: de strijd van Katniss is de drang naar vrijheid die we allemaal diep in ons voelen, de drang om zich van alle knellende banden en door anderen opgelegde beperkingen te bevrijden, het verlangen om onrecht een halt toe te roepen en daadwerkelijk en volledig mens te zijn. Om niet gevangen te zitten in ongezonde verwachtingen, maar vrij ademend in de wereld te staan. Met open ogen en een warm kloppend hart.

Van die vrijheid is Katniss als het ware de symbolische uitdrukking. Ze ‘leeft’ deze vrijheid het sterkst als ze op jacht gaat, zich letterlijk terugtrekt uit de samenleving die altijd iets van een ‘gevangenis’ blijft houden. Ze heeft de vrije en onafhankelijke geest van de Romeinse godin Diana. Er is geen man aan we ze zich helemaal bindt: zowel Peeta als Gale houdt ze toch telkens op afstand. Kun je nog jezelf zijn, als je je verbindt aan een ander? De samenleving, het binden, het heeft iets van een monster (ook de Minotauros is maar ten dele menselijk). Voor je het weet ben je verdwenen en opgeslokt door verplichtingen en sociale druk. Vrijheid is iets dat moet worden bevochten. De grootste overwinning die eens mens kan behalen is ondanks alle dwingende en knechtende machten zichzelf te blijven. Je eigen hart dapper als kompas te gebruiken. In weerwil van alles.

Het regime van Panem (‘Brood’), dat zetelt in het Capitool, doet ons sterk denken aan het keizerlijke Rome. ‘Brood en spelen’ is wat de Romeinse keizers aan het volk gaven, om het onder de duim te houden. President Snow hanteert in wezen dezelfde tactieken: de jaarlijkse Hunger Games zorgen voor grootschalig en ontzagwekkend vermaak, maar zijn tegelijkertijd een intimiderende demonstratie van de macht van het regime. De spelen roepen vooral herinnering op aan de gladiatorengevechten in het Romeinse Colosseum. Het leven van de gladiator ligt, zelfs wanneer hij wint, volledig in handen van de heerser.

Behalve Spelen is er brood nodig. In de Hunger Games wordt de jaarlijkse tributenceremonie de ‘oogst’ genoemd, alsof de tributen graanhalmen zijn, waarvan het brood dat Panem is wordt gemaakt. De een zijn dood is de ander zijn brood.

Tenslotte verwijzen veel van de namen in het boek eveneens naar het antieke Rome, zoals: Seneca, Cinna, Caesar, Coriolanus en Cato, waarbij de gelijkenis met de historische personages niet altijd heel sterk is. In het geval van Cinna, Katniss’ stylist, lijkt deze gelijkenis wel bedoeld. Cinna was een bondgenoot van de populistische leider Marius tegen de tiran Sulla, in de eerste eeuw v.C. Op dezelfde manier helpt de stilist Cinna hoofdpersoon Katniss, vanwege haar moed, en minacht zo de leiders van het Capitool. Ook de naam van de spelbedenker Seneca lijkt niet toevallig. Seneca kennen we immers onder andere als schrijver van tragische toneelstukken.

De rauwe realiteit van Rome

23 nov 17
Simon Slijkhuis
No Comments

Wanneer een schrijver besluit een zevendelige romancyclus aan een Romeinse keizer te wijden, zou je kunnen denken dat de keuze op – bijvoorbeeld – Nero valt: dan heb je lekker veel pagina’s om de wreedheden en de gestoordheden van deze jonge keizer breed uit te meten. Succes verzekerd. Dat Robert Fabbri een paar duizend bladzijdes aan de figuur van Vespasianus wijdt, is in dat opzicht een verrassende keus te noemen. In de ranglijst ‘Top 10 Greatest Emperors of Rome’ van Antique History Lists neemt Vespasianus een keurige zevende plaats in, achter mensen als Augustus, Trajanus en Hadrianus. Maar de keuze voor deze ‘geslaagde’ keizer pakt verrassend goed uit.

Fabbri’s verhaal begint als Vespasianus nog maar een jongetje is. We maken dus de hele opgang van Vespasianus mee naar de keizerlijke troon. Dat is op zich al verfrissend, want wanneer een persoon eenmaal een hoge functie heeft bereikt, zoals keizer, wordt hij later vaak alleen nog herinnerd om deze hoge functie. Heel zijn leven dat hieraan voorafging, en dat heel vormend was voor de heerser die hij werd, krijgt nauwelijks nog belangstelling. Fabbri heeft deze bredere belangstelling voor zijn hoofdpersonage duidelijk wel. Hij laat het verhaal beginnen met de kinderlijke Vespasianus die de muilezels drijft rondom de hoeve van zijn vader. ‘Ik wil niet in het leger’, zegt hij dan nog. Muilezels drijven, is dat niet gewoon genoeg?

Vespasianus kan niet voorkomen dat hij door zijn vader naar Rome wordt gestuurd. Daar raakt hij al snel betrokken in politieke verwikkelingen. Deze hebben te maken met keizer Tiberius, die zich teruggetrokken heeft op Capri, terwijl Sejanus, hoofd van de pretoriaanse garde, steeds meer macht naar zich toetrekt. Wanneer Vespasianus niet veel later als krijgstribuun vertrekt naar Thracië, een woeste streek waar opstanden woeden, is hij in het bezit van geheime informatie en een geheime opdracht.

Een groot deel van het eerste boek, ‘Tribuun van Rome’, speelt zich af in het Thracische land. We maken van dichtbij mee hoe het is om te dienen in een Romeins legioen. We maken mee hoe het voelt om in schildpadformatie te vechten en vijanden te vermorzelen als een machine. We zien en ruiken hoe darmen uit doorstoken lichamen stromen. Fabbri toont zich een meester in het overtuigend en beeldend neerzetten van de rauwe realiteit van een Romeins legioen en van het brute treffen met barbaarse stammen. Fabbri overtuigt, wanneer we legioensoldaten obscene aanroepingen horen uitstoten aan het adres van Romeinse goden: ‘Bij de tieten van Minerva!’ of: ‘Bij de kont van Juno!’.

Om te overleven moet Vespasianus zich aanpassen aan de harde leerschool die het soldatenleven is. Van de jongen die volmaakt tevreden is met het drijven van de muilezels van zijn vader is na enkele honderden bladzijdes al niets meer over. Hij doodt even gemakkelijk als ieder ander: ‘Het maakte geen verschil voor hem, want hij was van haat vervuld en verkild van woede’.

Wie een spannende, realistische inkijk wil hebben in het oude Rome en de opgang naar de macht van een van haar meer gevierde keizers, mag deze serie zeker niet missen….

Bondgenoten tegen het kwaad

20 nov 17
Simon Slijkhuis
No Comments

In de film Justice League bundelen liefst zes superhelden van DC Comics hun krachten tegen een kwade macht die de wereld dreigt te vernietigen. De helden zijn: Superman, Batman, Wonder Woman, The Flash, Aquaman en Cyborg. De kwade macht is de Steppenwolf, eveneens een bekende in het DC universum. Dit DC universum is sterk beïnvloed door de Griekse mythologie.

Een voorbeeld van deze beïnvloeding schuilt in het personage Aquaman, die in de film een drietand als wapen gebruikt. Hij is een machtige heerser van de zee, en beschikt over vergelijkbare krachten als Poseidon. Hij blijft in the ‘League’ een beetje een buitenbeentje, en dat kan ook van Poseidon gezegd worden in relatie tot de goden van de Olympus. In de DC strips komen we Poseidon zelf trouwens ook tegen, maar in deze film speelt de oude zeegod geen rol.

De klassieke inspiratie van Wonder Woman heb ik eerder uiteengezet in mijn blogpost over de gelijknamige film. Ook in Justice League zijn we weer heel even op het eiland van de Amazones. We maken kennis met hun veelgeprezen krijgskunsten, als zij te paard en met pijl en boog de aanval inzetten op de Steppenwolf.

In het verhaal spelen verder drie dozen een belangrijke rol. Wie op een verkeerde manier met deze dozen speelt (je mag één keer raden welk personage dat doet), ontketent de hel op aarde. Of hier sprake is van bewuste ontlening durf ik te niet te zeggen, maar het motief herkennen we van de mythe van Pandora. De totale vernietiging van de aarde lijkt zeer nabij, als Steppenwolf een apocalyptische nacht over de wereld afroept. Maar ook hier geldt: op de bodem van de ziel ligt als het goed is de hoop. De hoop op helden, die weigeren zich bij het noodlot neer te leggen. Die vechten voor hun toekomst. Die met elkaar de wereld redden. Als strijders voor gerechtigheid.

Wonder Woman redt de wereld

17 nov 17
Simon Slijkhuis
No Comments

Ze is dé vrouwelijke actieheld: Wonder Woman. Ze verscheen dit jaar op het witte doek (gespeeld door actrice Gal Gadot), maar als stripheldin gaat haar loopbaan terug tot 1941 (DC Comics). De wortels van het personage liggen echter in de Griekse mythologie!

Wonder Woman (‘Diana’) is namelijk een Amazone. De Amazonen waren een volk van vrouwelijke krijgers in het huidige Turkije. Te paard wisten ze feilloos de boog te hanteren. Ze worden gesitueerd in het stadje Themyscira, door de filmmakers omgetoverd tot een eiland. Een van de bekendere mythes waarin we de Amazonen tegenkomen is die van het negende werk van Herakles. Herakles moest de gouden gordel van Hippolyte, de Amazonekoningin, bemachtigen. Ze had deze gordel eens gekregen van Ares, de oorlogsgod, vanwege haar uitzonderlijke moed. Nadat Herakles was aangekomen, was Hippolyte al snel zo onder de indruk van zijn verschijning, dat ze de gordel vrijwillig afstond. Maar Hera, jaloers, stookte het vrouwenvolk op: in een hevige strijd doodde Heracles Hippolyte en maakte zich alsnog meester van de gordel.

In het verhaal van de film is Diana de dochter van Hippolyte. Zeus heeft het Amazonenvolk een hoge roeping gegeven: het beschermen van de mensheid. Oorlogsgod Ares heeft echter andere plannen: hij heeft alle goden gedood behalve Zeus en heeft de wereld in de verwoestende Eerste Wereldoorlog gestort. Door een aangespoelde piloot ontdekt Diana dat het haar roeping is om niet op het beschermde eiland te blijven, maar om de mensheid te redden. Hierbij komt ze recht tegenover de moordzuchtige Ares te staan in een oorlog die de wereld dreigt te verslinden.

Vanuit een mythisch universum neemt de film ons mee in de verbijsterende realiteit van een oorlog, waarin persoonlijke moed en eigenzinnige keuzes het verschil kunnen maken. Diana wordt definitief WonderWoman en laat zien dat het mogelijk is authentiek te zijn en door rotsvast vertrouwen wonderen te verrichten. Een enerverende film, die de kijker uitdaagt zijn eigen werkelijkheid met mythische en moedige dromen in te kleuren.

Vrouwen in de Romeinse arena

17 okt 17
Simon Slijkhuis
No Comments

Een kruising tussen Katniss Everdeen (Hunger Games) en Spartacus: zo is de hoofdpersoon van ‘Onverschrokken’ (Engels: ‘The Valiant’) te omschrijven, de YA roman van Lesley Livingston. Een stoere jonge vrouw die weet wat ze wil en vecht voor haar eigen vrijheid, die zich door geen enkele man en door geen enkele macht de wil laat opleggen. Het verhaal speelt zich af in de Romeinse oudheid, aan het einde van de Republiek, als Caesar de machtigste man van Rome is. Maar zelfs oog in oog met de machtigste man op aarde weet deze heldin zich prima staande te houden en daarin schuilt ongetwijfeld deels de aantrekkingskracht van dit verhaal. Alles is mogelijk voor wie voor zijn eigen dromen wil vechten.

Het verhaal
De jonge Fallon, dochter van een Keltische koning en lid van de Cantii-stam, wordt gevangengenomen door een slavenhandelaar en naar Rome gebracht, waar ze op een slavenmarkt wordt verkocht en terechtkomt in een school voor vrouwelijke gladiatoren. De school is een eigendom van Julius Caesar, de vijand van haar volk, en daarmee is ze nu in feite zijn bezit. Maar Fallon weet zich door wilskracht, moed en keiharde trainingsarbeid te ontwikkelen tot de onverschrokken krijger die ze altijd al had willen zijn. In de arena behaalt ze de ene overwinning na de andere en ontdekt dat vrijheid eerst en vooral is: radicaal kiezen voor wat je eigen hart je ingeeft.

Historiciteit
In ‘Onverschrokken’ is het Julius Caesar die voor het eerst vrouwelijke gladiatoren zou hebben laten optreden en die in Rome een vrouwelijke gladiatorenschool heeft opgericht (de Ludus Achilea). Hiervoor ontbreekt elk historisch bewijs. Wel is het zo, dat steeds meer moderne wetenschappers het verschijnsel van de vrouwelijke gladiator erkennen, ondanks de schaarsheid van archeologische bronnen (zie onder andere: https://www.nemokennislink.nl/publicaties/de-vrouwelijke-gladiator/). Het lijkt vooral de vraag in hoeverre de Romeinen vrouwengevechten serieus namen, of dat het vooral als absurdistisch en erotisch vermaak diende. De satirische dichter Juvenalis (60-133 n.C.) schrijft afkeurend: ‘wanneer er vrouwen zijn die met ontblote borsten Toscaanse zwijnen rijgen aan hun jachtspriet’ (Satiren I,24-5). Livingston modelleert haar vrouwelijke gladiatoren naar het voorbeeld van de mannen. Ze voert bekende gladiatorentypes ten tonele, zoals de murmillo (een gladiator met een zwaard en een groot schild) en de retiarius (een gladiator met een drietand en een net). Fallon zelf treedt in het strijdperk als een zogenaamde dimachaerus (een gladiator met in elke hand een zwaard).

Specifieke historische gebeurtenissen die in ‘Onverschrokken’ voorkomen zijn: Caesar’s invasie van Britannië in 55 en 54 v.C., de slag bij Alesia (52 v.C.) onder leiding van de Gallische koning Vercingetorix, Caesar’s viervoudige triomftocht in het jaar 46 v.C. (wordt aangekondigd). Ook komen we de Egyptische koningin Cleopatra tegen in het gezelschap van Caesar. Zij weet het feministische sausje (dat het boek toch al bezit) nog wat te versterken: ‘Een vrouw hoort haar eigen koers in het leven uit te kunnen zetten’.

Naast Caesar, Vercingetorix en Cleopatra komen we nog een historisch personage tegen: de volkstribuun Lucius Pontius Aquila, die het met Caesar aan de stok krijgt en later, buiten dit verhaal, een van de samenzweerders zal worden die hem uit de weg willen ruimen.

Tenslotte geeft het boek – behalve in de Romeinse wereld – een inkijkje in de cultuur van het Keltische Britannië. Verschillende leden van de Cantii stam dragen een ‘torque’, de unieke nekversiering van edelmetaal die een teken was van aristocratische afkomst. De ‘stervende Gallier’, een van de beroemdste beelden uit de oudheid, is drager van dit sieraad.

Ook speelt de Keltische religie een duidelijke rol in het verhaal: Fannon onderhoudt een persoonlijke relatie met Morrigan, godin van de oorlog en de dood, die vaak wordt voorgesteld in de gedaante van een raaf.

Al met al heeft Livingston een zeer lezenswaardig boek geschreven. Het is inmiddels wachten op de Nederlandse vertaling van het tweede deel…

 

De geur van de goden

22 mei 16
Simon Slijkhuis
No Comments

Het parfum van een hedendaagse godin, zo wordt het geurtje Olympea van Paco Rabanne omschreven. Het vormt de vrouwelijke tegenhanger van het mannengeurtje ‘Invictus’ uit 2013. Het imago dat om deze geurtjes heen hangt en de reclamefilmpjes die deze parfums moeten promoten zijn duidelijk geïnspireerd door de klassieke oudheid. De volgende reclame-tekst spreekt boekdelen:

“The fragrance of a modern day goddess, Paco Rabanne Olympea Eau de Parfum makes a statement of strength, power and seduction. Between myth and reality is where you’ll find Olympēa, a statuesque idol of conquest and victory. Her fragrance is just as commanding as she is, featuring a legend-inspiring salted vanilla accord that elevates her above the clouds.”

   akropolis

Het filmpje begint met een shot van de godenberg Olympus, hoog gelegen tussen de wolken. De aanblik doet sterk denken aan die van de Atheense akropolis.

We zien de aankomst van Olympea (gespeeld door het Braziliaanse model Luma Grothe) op de Olympus. Een witte sportauto met vleugels heeft haar gebracht, een verwijzing naar het gevleugelde paard Pegasus (auto’s maken eveneens gebruik van paardenkracht, ofwel pk’s), dat bereden werd door de held Perseus.

532146041_640  tumblr_no7cvdcYVJ1rp1oeto5_1280

Een van de Olympus-bewoners (een Apollo met baard) heeft zijn antieke lier bovendien vervangen door een moderne beatbox. Er is geen misverstand mogelijk: we zijn hier op een 21-ste eeuwse versie van de Olympus, zoals ook bevestigd wordt door de songtekst van Kanye West’s ‘Power’: ‘I’m living in the 21st century’ (zie mijn eerdere blogpost Kanye West en het zwaard van Damocles). De suggestie is duidelijk: wie dit parfum gebruikt, zal de schoonheid, (bovennatuurlijke) macht (‘power’) en onsterfelijkheid van de klassieke godinnen ontvangen. Het merk is bedoeld voor ‘the modern day Cleopatra’, ofwel: de vrouw die onweerstaanbaar verleidelijk wil zijn.

Wanneer Olympea de hoge trappen afdaalt, vergezeld door twee andere modellen (we denken onwillekeurig aan de drie Gratiën) draaien de godenbeelden aan weerszijden van de trap dan ook als betoverd om hun as. Door in haar handen te klappen heeft ze de onmiddellijke aandacht van alle mannen in haar omgeving gevangen, waaronder die van rugby-speler Nick Youngquest. Maar pas wanneer ze zich zwoel laat neerdalen in een zwembad, staat ze hem toe dat ze zijn blik beantwoordt.

Het filmpje verkondigt zo een ondubbelzinnige boodschap: de vrouw die Olympea gebruikt, wordt een hedendaagse Aphrodite of Cleopatra. Ze stijgt vol zelfvertrouwen op naar de Olympus, waar ze niet werd geboren maar die wel binnen haar bereik ligt wanneer ze daarvoor kiest (door het parfum te kopen!). Ze overwint voortaan alleen al met haar verschijning alle mannenharten en heeft voortaan een ‘Olympisch’ aura om zich heen. Luma draagt dan ook een lauwerkrans, de overwinningstooi van de Olympische Spelen.

So you wanna play with magic?

19 mei 16
Simon Slijkhuis
No Comments

Katy Perry speelt in haar video ‘Dark Horse’ de rol van Egyptische koningin. Wanneer we de video goed bekijken, wordt duidelijk dat de legendarische koningin Cleopatra VII (wie kent haar niet) de inspiratiebron moet zijn geweest. Hoe past deze video in de beeldvorming van deze veelbesproken vrouw uit de wereldgeschiedenis?

In de video zien we hoe ‘koningin’ Katy, gezeten op een troon met op de achtergrond een sfinx, tal van aanbidders ontvangt die haar geschenken komen brengen. Dat ze openstaat voor liefde wordt duidelijk in de tekst “Make me your Aphrodite”, maar de vrijers worden ook meteen gewaarschuwd: “But you better choose carefully, cause I am capable of anything”. In het vervolg van de video wordt de strekking van dit dreigement goed duidelijk: met inzet van magische krachten worden de vrijers niet alleen een voor een afgewezen, maar vrijwel tot niets gereduceerd: een hoopje zand, een beker water, een schoothondje. Deze vrouw is mooi en is mannen de baas!

De Cleopatra die hier ten tonele wordt gevoerd kenmerkt zich, naast luxe en rijkdom, door schoonheid, verleidingskunst, magische krachten en de rol van ‘femme fatale’ voor mannen met macht en aanzien. Dit strookt heel goed met de beeldvorming die in de Romeinse oudheid al op gang kwam. Octavianus verklaarde Egypte (Cleopatra) de oorlog, om daarmee zijn burgeroorlog met Marcus Antonius (na Julius Caesar Cleopatra’s tweede Romeinse minnaar) te verhullen. Hem was er dan ook alles aan gelegen om van Cleopatra een zo gevaarlijk en verdorven mogelijk beeld te scheppen. Het beeld van een wellustige verleidster en gifmengster, een vrouw die – als ze niet tegengehouden was – heel Rome had ‘ziekgemaakt’ en van de kaart geveegd. Een tovenares, die met de grootste nonchalance de ondergang van aanzienlijke mannen bewerkstelligde!

Identificatie met de godin Isis

Maar de gelijkenis met de Cleopatra uit de antieke bronnen gaat nog enkele stapjes verder. We komen Katy in de video namelijk tegen omwonden door slangen, wat een verwijzing lijkt naar Cleopatra’s legendarische zelfmoord (m.b.v. giftige slangen). En tegen het einde van de video bestijgt Katy een piramide, om bovenop te transformeren in de gevleugelde godin Isis. Cleopatra genoot in Egypte goddelijke status en identificeerde zich sterk juist met deze godin, die bovendien een sterke associatie heeft met magie. Julius Caesar zou, zeer van de Egyptische vorstin onder de indruk, in zijn Venus-tempel in Rome een controversieel gouden beeld laten plaatsen van Cleopatra als de godin Isis. De Romeinen wisten niet wat ze meemaakten.

katy-wings   isis-wings

Het is opvallend dat Katy niet de enige pop-queen is die zich recentelijk met Isis identiceerde: Rihanna liet een tattoo van Isis pal onder haar borsten zetten met de tekst “Complete woman! Model for future generations”. Waarschijnlijk zien deze pop-queens in Isis het voorbeeld van een ‘sterke vrouw’, zodat het wachten is op de dag dat ‘Queen’ Beyonce de godin zal gebruiken.

‘Make me your Aphrodite’

Tenslotte moeten we de songtekst “Make me your Aphrodite” nog even uitleggen. Aphrodite is uiteraard een Griekse (niet-Egyptische) godin (ze ligt wel in de lijn van Isis), maar wat veel mensen niet weten: ook Cleopatra was van Griekse komaf. Dat ze deze woorden dus ooit tegen Marcus Antonius gesproken zal hebben, is niet ondenkbaar. Voor hem komt de waarschuwing “you better choose carefully” echter te laat…

Aphrodite Lady Seashell Bikini

27 mrt 16
Simon Slijkhuis
No Comments

In 2013 verscheen het album ‘Artpop’ van Lady Gaga. Met dit album wil Gaga klaarblijkelijk een verband leggen tussen kunst en pop: de titel van het album verwijst naar de popart van Andy Warhol en in het nummer ‘Applause’ zingt ze: “Pop culture was in art, now art’s in pop culture in me.” Het is dan ook niet vreemd dat de albumcover een kunstwerk op zichzelf is: wie goed kijkt ziet op de achtergrond fragmenten van Botticelli’s schilderij ‘De geboorte van Venus’ uit 1486 (overigens ook van Bernini’s beeldengroep ‘Apollo en Daphne’, maar daar hebben we het hier niet over). Op de voorgrond zit Lady Gaga zelf – als een soort Romeins Venusbeeld – met een reflecterende blauwe bal tussen haar benen.

Niet alleen voor de CD-hoes, maar ook voor haar live-optredens putte Lady Gaga royaal inspiratie uit Botticelli’s meesterwerk: zo danst ze veelvuldig in Venuskostuum over het podium met slechts twee schelpen voor haar borsten – bij Botticelli vaart de godin in een schelp – terwijl ze de liefdesgodin aanroept met de woorden: ‘Aphrodite lady seashell bikini, get with me’ (uit het nummer  ‘Venus’). Toegegeven: helemaal origineel is het niet. Kylie Minogue stond tijdens haar Aphrodite Live Tour (2011) al half bloot te zingen in een metershoge schelp, terwijl Christina Aguilera in Venuskostuum poseerde op de cover van haar cd ‘Lotus’ uit 2012. Botticelli’s schelp heeft bij haar slechts plaatsgemaakt voor een lotusbloem. Overigens: in de oudheid was de schelp een metafoor voor de vagina.

venus medici 2Het is hoe dan ook wel duidelijk dat Venus de muze is van hedendaagse vrouwelijke popartiesten, die zich graag van hun meer sexy kant willen laten zien. Hoe sexy is het oorspronkelijke schilderij van Botticelli eigenlijk? Van de ene kant toont Botticelli de liefdesgodin naakt, maar van enige censuur is wel sprake (het leuke is hier: door haar handen voor haar naakte lichaam te slaan vestigt Venus juist onze aandacht hierop). Dit type Venus stond in de oudheid bekend als de ‘Venus pudica’ (kuise Venus) en kende in standbeelden als de Venus de Medici en de Capitolijnse Venus beroemde voorbeelden (die Botticelli heeft gekend).

Botticelli toont niet de geboorte van Venus – zoals de fop-titel suggereert -, maar haar landing op het eiland Cythera (Cyprus), waar ze na haar geboorte aan land zou zijn gegaan (het was in de oudheid een van haar bekendste cultusplaatsen). Er zit duidelijk beweging in het schilderij: de windgod Zephyrus en de bries Aura blazen de schelp – met passagier Venus – aan land (let op Venus’ wapperende haren). Ze wordt hartelijk welkom geheten door de godin van het voorjaar (een van de Horae), herkenbaar aan een schitterende bloemenjurk.

In de weergave van de figuren zijn een aantal dingen opzienbarend: let allereerst op de onmogelijk houding van Venus. ‘Don’t try this at home’, want als je haar na zou doen, zou je onmiddellijk omvallen. Maar de houdingen van de winden links zijn zo mogelijk nog onwaarschijnlijker en ingewikkelder. Dan Venus’ schoonheid: ze beantwoordt volledig aan het vrouwelijke schoonheidsideaal uit de Renaissance: roodblond, blanke huid, weelderig. Botticelli heeft de vrouwelijke vormen van het lichaam opzettelijk geaccentueerd. De zachte kleuren, de prachtige gewaden, de dwarrelende rozen en het naakt maken het schilderij tot een genot voor het oog. En dat was ongetwijfeld ook de bedoeling. Het schilderij is waarschijnlijk in opdracht gemaakt van een van de Medici’s en heeft in een villa gehangen.

Volgens een populaire neoplatonistische uitleg van het schilderij beeldt Botticelli hier de goddelijke liefde uit. Plato onderscheidde namelijk twee vormen van liefde en daarmee ook twee Venussen: een aardse Venus die de mensen inspireerde de liefde te bedrijven en een hemelse godin die hen aanzette tot spirituele liefde. Plato leerde dat door de aardse schoonheid te beschouwen je ziel zou kunnen opstijgen naar de hemelse regionen om daar de goddelijke liefde te ervaren. Er is ook een christelijke interpretatie mogelijk. De kuise Venus staat dan voor de puurheid van het paradijs die terugkeerde in de nieuwe Eva ofwel de maagd Maria (‘sterre der zee’ genoemd). Venus staat dan behalve voor Maria ook voor de Kerk. De schelp kennen we in het christendom als een pelgrimssymbool. De wind in de voorstelling kan dan geduid worden als de Heilige Geest (de Adem van God).

Tenslotte: de Nederlandse schrijver en dichter Jan Wolkers (Turks fruit) was een fan van het schilderij. Wat opvalt is dat hij vooral getroffen werd door de machtige ogen van de godin en haar naaktheid compleet leek te vergeten:

Je dénkt niet eens aan kuis of onkuis, je wordt vanzelf naar haar blik gezogen: heb jij ooit zulke ogen gezien? In 1985 was ik een keer in het Uffizi-museum in Florence, en toen zag ik jonge, Italiaanse mariniers dat schilderij naderen. In Nederland zouden dat soort jongens meteen vieze opmerkingen maken, maar zij waren echt met stomheid geslagen. Door die ogen. De Venus van Botticelli heeft me mijn hele leven begeleid. Vanaf dat ik 13, 14 was, ken ik haar al. Ze is oud nu, zit in een karretje, ik rijd haar wel eens rond. Maar liefde vergaat niet.”

Van Naxos naar Kwaxos

25 mrt 16
Simon Slijkhuis
No Comments

Ook Donald Duck staat onder invloed van de klassieke oudheid. In de recent verschenen ‘Oude Grieken special’ staan drie verhalen, die sterk geïnspireerd zijn door de Griekse mythologie en cultuur.

donaldIn ‘Het geheime Griekse eiland’ komen Donald en Katrien voor een vakantie aan op het eiland Kwaksos (een variatie op Naxos). Op de vlucht voor problemen die ze daar over zich afroepen, spoelen ze aan op Enigmos (enigma = ‘raadsel’), een eiland dat eeuwenlang verborgen is gehouden voor het oog van de wereld, zodat de oude Griekse cultuur in oorspronkelijke vorm is gehandhaafd. De nietsontziende koning besluit Donald en Katrien te voeren aan de Minotauros, terwijl zijn volk toekijkt in een volle arena. Maar de grimmigheid van de Minotauros verdwijnt als sneeuw voor de zon wanneer deze in de rugzak van Donald een ghettoblaster vindt: het dier gaat spontaan dansen op moderne disco-muziek. Om zijn vege huid te redden belooft Donald het volk nog meer spullen uit de moderne tijd. De traditionele koning van Enigmos moet het afleggen tegen deze beloftes van vooruitgang. De eilandbewoners omarmen de moderne wereld, met een dominante plaats voor discotheken en souvenirshops!

In ‘Dagobert Duck en het standbeeld van Olympios’ is een belangrijke rol weggelegd voor het beeld ‘De discuswerper’. Volgens Dagobert verdween het ooit tijdens een geheimzinnige
schipbreuk in zee. Dit is een verwijzing naar de beroemde ‘Diskobolos’ van de Griekse beeldhouwer Myron uit 450 v.C. Van dit beeld, dat inderdaad verloren is gegaan, zijn wel diverse Romeinse marmeren kopieën bewaard gebleven. Dagobert wil op zoek naar het beeld vanwege de grote geldwaarde en zet koers naar het eiland Olympios (gezien het feit dat discuswerpen een olympische sport is een toepasselijke naam). Zijn schip belandt in een mistbank die een tijdmachine blijkt. Dagobert, Donald en zijn neefjes worden aan boord genomen van een Grieks galeischip. Aan boord bevindt zich koningin Calypso van Olympios. Calypso kennen we als de mooie nimf uit de Odyssee. Odyseus spoelt aan op haar eiland Ogygia, waar hij tien jaar vastzit. De strip ‘speelt’ met de typische Homerische scène van gastvrijheid:

donald duck calypsodonald2

Ook in de strip wordt Calypso verliefd op de held van het verhaal (Donald). De benaming Olympios blijkt vervolgens nog toepasselijker wanneer Donald moet deelnemen aan allerlei sportieve wedstrijden, met als inzet het beeld van de discuswerper en een geldbedrag. In de wedstrijden neemt Donald het op tegen de gemene Hippias van Ios. De naam Hippias kan ontleend zijn aan de beroemde Hippias van Athene (gest. 490 v.C.), zoon en opvolger van de tiran Peisistratos of, minder waarschijnlijk, aan de sofist Hippias van Elis (Plato noemde twee dialogen naar hem: de kleine en de grote Hippias). Uiteindelijk gaat Donald er met de winst vandoor, maar het door Dagobert begeerde beeld van de discuswerper doorstaat de terugreis in de tijdmachine niet.

In het laatste verhaal, ‘Odyssee nummer twee’, gaat Dagobert op jacht naar de schat van Odysseus, ofwel de buit van Troje. De scepsis van Donald Duck en zijn neefjes tegenover het bestaan van een dergelijke schat, weerspiegelt – op ironische wijze – de houding tegenover avonturiers als Heinrich Schliemann die met de Odyssee in de hand naar restanten van de Trojaanse Oorlog op zoek gingen (dit werd de basis van de archeologie als wetenschap).

donald schat

Volgens een brief die Dagobert ontvangt zou de schat bewaard worden op het eiland van Circe in een grot. Kwik, Kwek en Kwak waarschuwen dat Circe de mannen van Odysseus in varkens veranderde, maar dat verandert de plannen niet. De brief blijkt echter afkomstig van Zwarte Magica. Deze heks lokt Dagobert naar het eiland, omdat ze in het bezit wil komen van zijn gouden geluksdubbeltje. Dat het eiland daadwerkelijk ooit bewoond is door Circe ontdekt ze per toeval. Ze vindt de staf van Circe en verandert Kwik, Kwek en Kwak in varkens. De ironie van het verhaal is hier dat de personages al dieren zijn voordat ze in dieren veranderd worden!

circe magicaNadat Donald eerst in een geit en vervolgens in een schildpad is veranderd en Dagobert zelf in een ezel (een metamorfose die doet denken aan Apuleius’ roman de Gouden Ezel), maakt Dagobert de betovering tenslotte ongedaan door Circe’s staf kapot te slaan.

 

via YouTube / KanyeWestVevo

Kanye’s zwaard van Damocles

25 feb 16
Simon Slijkhuis
No Comments

Tot de meest opvallende videoclips van de afgelopen jaren behoort ongetwijfeld die bij het nummer ‘Power’ (2010) van Kanye West. In tegenstelling tot de gemiddelde popvideo (en het nummer zelf) duurt de clip maar 1 min. 43. Maar er is meer dan genoeg te zien in die korte tijdspanne. West, bepaald een van de meest pretentieuze artiesten van het moment, omschrijft de videoclip zelf als ‘een bewegend schilderij’. De, inderdaad, artistieke video belicht het intrigerende concept ‘macht’ aan de hand van referenties naar de klassieke oudheid en het oude Egypte. De totaalcompositie, met de vele (halfontblote) lichamen in uiteenlopende posen, is volgens de producer van de video, Marco Brambilla, geïnspireerd door Michelangelo’s meesterstuk op het plafond van de Sixtijnse kapel.

We zien West staan temidden van een dubbele rij Ionische zuilen. Het decor is derhalve klassiek. Maar de klassieke inspiratie gaat verder: op ca. 0 min 35 blijkt dat er boven West een Damocles-zwaard hangt. Het verhaal, ons overgeleverd door Cicero (Tusc. V.61-2), bespreekt het lot van machthebbers aan de hand van het voorbeeld van de bekende tiran Dionysius van Syracuse. Ondanks zijn macht, zijn rijke bezit, en het genot dat zijn prachtige dienaren hem schenken, leeft hij in voortdurende staat van angst.

Naarmate het beeld van de video verder uitzoomt zien we dat Kanye West, omhangen door een opzichtige gouden ketting, omringd wordt door een gezelschap bekoorlijke dames. We denken, als we ook de druiventrossen zien, associatief aan de decadentie van de Romeinse keizers. Tegen het einde van de video blijkt dat koning (celebrity) West wordt gedood. De macht is per definitie broos en zal altijd worden aangevallen. Dit is wat Damocles leert als hij één dag op de stoel van de koning Dionysius mag zitten. Hij geniet volop, maar merkt plotseling dat er een zwaard boven hem bungelt opgehangen aan een enkele paardenhaar. Zo kwetsbaar is de macht en wie haar in handen houdt dus. ‘Macht’, in haar wereldse vorm, heeft zodoende een positieve en een negatieve zijde. Ze is bovendien in staat om snel te ontaarden in losbandingheid en wellust.

Het pretentieuze van de video schuilt erin, dat deze zich niet tot de tijdelijke dimensie van macht beperkt, maar ook tracht spirituele macht in beeld te brengen. Gewezen is op de tal van occulte en religieuze symbolen die de video bevat. Allereerst: de dubbele zuilen. In esoterische tradities symboliseren zij de toegangspoort tot de sfeer van de verlichting/ de eeuwige wijsheid. Staat Kanye West op de drempel van een verlichte sfeer, met voor zich de decadente wereld?

Verder: om zijn hals heeft Kanye een hanger met de Egyptische god Horus. Horus was hemelgod en de god van het koningschap (en dus van macht). Hij wordt vaak uitgebeeld door middel van één enkel oog (het Oog van Horus). Verder: aan weerszijden van Kanye staan twee gehoornde albino meisjes met een staf. Gewezen is op de iconografische overeenkomst met uitbeeldingen van Isis en Hathor, Egyptische godinnen.

Gezien dit alles zou de dood van Kanye, waarop de video uitloopt, ook ‘slechts’ een spirituele dood kunnen zijn en de toetreding tot (wedergeboorte in) een hogere vorm van kennen. Wat opvalt is dat het Damocleszwaard omringd wordt door een aureool. Maar doordat verschillende dames op het schilderij gehoornd zijn, wat associatie wekt met de duivel, lijkt ook de spirituele macht ambigu te worden. Was het niet de duivel die Jezus alle koninkrijken van de wereld (dus onbeperkte macht) aanbod, in ruil voor één daad van aanbidding?